Wojna nie ma w sobie nic z kobiety

Swietłana Aleksijewicz jest białoruską pisarką i reporterką, laureatką Literackiej Nagrody Nobla z 2015 roku. Przez dziesięciolecia rozwijała własną, niepowtarzalną metodę dokumentowania historii: zamiast kronik i analiz — ludzki głos, rozmawiany, przerywany, niekompletny. Jej „powieści głosów" — jak sama je nazywa — to montaże setek wywiadów tworzące wieloosobowe świadectwo czasu. Pracę nad „Wojną" zaczęła w 1978 roku; skończyła w 1983. Książka ukazała się w ZSRR dopiero w 1985 roku i natychmiast sprzedała się w nakładzie dwóch milionów egzemplarzy — ale w okrojonej wersji. Pełny tekst, ze wszystkimi fragmentami, które cenzura nakazała wyciąć, ukazał się po raz pierwszy w 2004 roku.

„Wojna nie ma w sobie nic z kobiety" to zapis rozmów przeprowadzonych z setkami kobiet, które walczyły w szeregach Armii Czerwonej podczas II wojny światowej. Były wśród nich sanitariuszki, snajperki, pilotki, telegrafistki, lekarki, partyzantki, kierowcy czołgów. Oficjalna historia wojenna — heroiczna, pomnikowa, pozbawiona krwi i strachu — nie miała dla nich miejsca. Aleksijewicz oddaje im głos.

Opowiadają o rzeczach, o których się nie mówi: o tym, że na froncie miesiączkowanie ustaje ze strachu, że nie ma mundurów w kobiecych rozmiarach, że po powrocie do domu sąsiedzi patrzą z podejrzliwością, a mężczyźni mówią: „Zostawiłaś nam swoje kobiety, a przywiozłaś nam frontowe dziewki". Mówią o przyjaźni, miłości i śmierci — ale inaczej niż mężczyźni: przez konkret, przez ciało, przez szczegół, który nie mieści się w żadnym hymnie.

Styl Aleksijewicz jest pozornie niewidoczny — autorka jakby usuwa się z tekstu, pozwala mówić rozmówczyniom. Ale to właśnie ona wybiera, co zostawić, a co wyciąć, jaki głos postawić obok jakiego — i w tym wyborze tkwi cały jej talent. Tłumaczenia na język polski dokonał Jerzy Czech.