Gorzki smak wody

O książce

📰 Gorzki smak wody — zapowiedź premiery i omówienie tomu → Benares, Kalkuta, areszt w Kabulu i nieznane zdjęcia z Chin.

„Gorzki smak wody. Indie, Afganistan, Japonia, Chiny" to tom wydany w październiku 2024 roku przez Oficynę Wydawniczą Kontynenty — siedemnaście lat po śmierci autora. Zbiera reportaże, które młody Ryszard Kapuściński przywiózł ze swoich pierwszych wypraw poza Europę w latach 1956–1957. Teksty ukazały się wtedy tylko raz, w „Sztandarze Młodych", i przez blisko siedem dekad nie zostały zebrane w książce.

Kapuściński miał wówczas 24–25 lat i dopiero uczył się świata, o którym miał pisać przez resztę życia. Mimo to są to reportaże sprawnie zbudowane i pisane z werwą: obrzędy pogrzebowe nad Gangesem w Benares, kalkucki dworzec Sealdah zamieniony w obóz uchodźców krążących między Indiami a Pakistanem, rozmowa z człowiekiem, który gołymi rękami udusił tygrysa.

Do Afganistanu reporter trafił przypadkiem. Wracał z Indii, ale Kanał Sueski był zablokowany, a samolot lądował po drodze w Kabulu — gdzie Kapuściński, bez wizy, został zatrzymany. Z tego zderzenia z miejscową biurokracją powstały teksty dociekliwe i zarazem bardzo zabawne. Reportaże z Japonii są już bardziej ambitne: próbują wyjaśnić polskiemu czytelnikowi kulturę i procesy historyczne, a nie tylko opisać to, co widać.

Tom uzupełniają nieznane wcześniej fotografie autora z Indii, Japonii i Chin. Ta książka to brakujący początek drogi, którą Kapuściński sam opowiedział po latach w „Podróżach z Herodotem" — tam wspomnienie pierwszej wyprawy do Indii, tu reportaże pisane na gorąco w trakcie podróży.

Tło historyczne

Wyjazd do Indii w 1956 roku był pierwszą zagraniczną podróżą Kapuścińskiego — w „Podróżach z Herodotem" wspominał, że marzył wtedy choćby o przekroczeniu granicy, a redakcja wysłała go od razu na drugi koniec świata. Azja dopiero co wyszła z kolonializmu: Indie od niespełna dziesięciu lat były niepodległe i wciąż żyły skutkami podziału kraju z 1947 roku. Kryzys sueski z jesieni 1956 roku, który zamknął drogę morską do Europy, sprawił, że trasa powrotna wiodła przez Afganistan. Z Japonii reporter pojechał dalej, do Chin — ale stamtąd nie przywiózł reportaży, tylko zdjęcia.

Struktura

Książka układa się według trasy podróży:

1. Indie — Benares, Kalkuta, uchodźcy po podziale kraju.
2. Afganistan — nieplanowany postój w Kabulu i zderzenie z biurokracją.
3. Japonia — Tokio jako przystanek w drodze do Chin i próba opisania kultury od środka.
4. Chiny — tylko fotografie: o tej części podróży Kapuściński napisał dopiero w „Podróżach z Herodotem".

Tematy

• Pierwsze spotkanie z Azją i poczucie, że „nic się nie wie" o obcym świecie
• Uchodźcy i skutki podziału Indii
• Rytuały, religia i śmierć w Benares
• Biurokracja zderzona z miejscową mentalnością (Afganistan)
• Japonia — kultura i procesy historyczne opisane od środka
• Narodziny reporterskiego warsztatu

Styl

To proza dwudziestokilkulatka, który pisze szybko i chętnie sięga po anegdotę — teksty są krótsze i lżejsze niż późne książki, bo pisane były do gazety. Widać w nich jednak to, co później stanie się znakiem rozpoznawczym Kapuścińskiego: uwagę skierowaną na zwykłych ludzi zamiast na oficjalne komunikaty, scenę jako punkt wyjścia do opowieści o całym kraju i humor, który rodzi się z bezradności przybysza. Teksty japońskie zapowiadają już dojrzałego reportera, który chce wyjaśniać, a nie tylko relacjonować.

Myśl przewodnia

To zapis początku: reporter, który dopiero uczy się patrzeć na obcy świat, i świat, który po raz pierwszy staje się jego tematem. Czytany obok „Podróży z Herodotem" pokazuje, jak te same wyprawy wyglądały z bliska i jak Kapuściński opowiedział je po pół wieku.

Wszystkie cytaty Kapuścińskiego →

Posłuchaj

O książce opowiadała audycja „Niewidzialne światy" w Radiu 357: posłuchaj podkastu.

Zobacz też

• Podróże z Herodotem — te same pierwsze wyprawy do Indii i Chin, opowiedziane po latach.
• Busz po polsku — debiut książkowy z tego samego okresu, kiedy Kapuściński pisał reportaże krajowe.
• Kirgiz schodzi z konia — kolejna, już dojrzała podróż reportera po Azji, tym razem po republikach radzieckich.

Wydanie

• Wydawca: Oficyna Wydawnicza Kontynenty
• Premiera: 23 października 2024
• Objętość: 192 strony
• ISBN: 978-83-972159-1-7
• Formy: książka papierowa, e-book, audiobook