Kapuściński a Pińsk — miasto rodzinne, które nie dawało o sobie zapomnieć

Ryszard Kapuściński urodził się 4 marca 1932 roku w Pińsku — mieście na Polesiu, dziś w granicach Białorusi. Był jednym z pierwszych jego wspomnień i jednym z ostatnich pytań, do których wracał. Przez całe życie mówił: „Zawsze szukałem swojego domu. Szukałem Pińska."

📖 Zobacz też: Biografia Kapuścińskiego · Ciekawostki o Kapuścińskim

Pińsk — miasto pogranicza

Pińsk leżał na skrzyżowaniu kultur. W latach 30. XX wieku mieszkali tam obok siebie Polacy, Żydzi (stanowiący znaczną część ludności), Białorusini i Ukraińcy. Miasto wielojęzyczne, wielowyznaniowe, wieloznaczne. Dla dziecka wychowanego w takiej przestrzeni Inny — człowiek z innej kultury, innego języka, innej wiary — nie był abstrakcją, lecz sąsiadem.

Kapuściński późno zrozumiał, jak bardzo ta pierwsza lekcja różnorodności ukształtowała go jako reportera. Pisał o tym w Podróżach z Herodotem: zdolność do ciekawości wobec obcości, do zawieszenia własnego punktu widzenia — to nie talent, to wychowanie.

Pińsk leżał na Polesiu — krainie bagien, rzek i lasów rozciągającej się między Polską, Białorusią i Ukrainą. W II Rzeczypospolitej było to województwo poleskie, jeden z najuboższych i najbardziej zacofanych cywilizacyjnie regionów kraju, ale zarazem niezwykle barwny kulturowo. Kapuściński dorastał wśród biedy, którą później rozpoznawał w Afryce i Ameryce Łacińskiej. W Hebanie i Imperium wielokrotnie zaznaczał, że ubóstwo Trzeciego Świata nie było mu obce — znał je z dzieciństwa, z poleskiej nędzy lat 30.

To biograficzne doświadczenie odróżniało go od zachodnich korespondentów. Gdy pisał o głodzie, o błocie, o braku prądu i bieżącej wody, nie patrzył z góry — patrzył jak ktoś, kto sam stamtąd pochodzi.

Ucieczka — pierwsze „reporterskie" doświadczenie

W 1941 roku, gdy Niemcy zaatakowały ZSRR i front zbliżał się do Polesia, rodzina Kapuścińskich opuściła Pińsk. Kilkuletni Ryszard uciekał z matką i siostrą — pieszo, przez pola i lasy, w kierunku zachodu. Ojciec był na wojnie.

Ta wędrówka — dziecko na wojennej drodze, obserwujące ruiny, uchodźców, przemoc i ludzką solidarność — zapisała się głęboko. Kapuściński wielokrotnie wracał do niej jako do źródłowego doświadczenia: reporterstwa bez notatnika, obserwowania bez słów, zapamiętywania bez wyboru.

W Imperium opisuje pierwsze zetknięcie z sowiecką władzą jeszcze w Pińsku: wkroczenie Armii Czerwonej w 1939 roku, nową szkołę, nowy język, strach dorosłych. Te sceny — widziane oczami kilkulatka — należą do najczęściej przywoływanych fragmentów jego twórczości. Pokazują, jak wcześnie zetknął się z mechanizmem, który opisywał potem przez całe życie: z tym, jak wielka polityka wdziera się w codzienne życie zwykłych ludzi.

Po wojnie granice przesunięto. Pińsk znalazł się poza Polską — w Białoruskiej SRR, w Związku Radzieckim. Rodzina Kapuścińskich osiadła w Polsce w nowych granicach. Dla młodego Ryszarda oznaczało to, że miasto rodzinne stało się nagle zagranicą, miejscem za nieprzekraczalną przez dekady granicą. Utrata Pińska była jednocześnie utratą całej formacji kulturowej Kresów.

Pińsk w twórczości

Lapidarium IV — powrót po latach

W Lapidarium IV Kapuściński opisuje swój powrót do Pińska — wizytę z 30 czerwca 1997 roku. Pisze, że Pińsk to dla niego „trzy różne miasta naraz": miasto dzieciństwa zapisane w pamięci, miasto sowieckie, które zastał po wojnie, i miasto współczesne — białoruskie, postsowieckie, które staje się czymś innym.

Ten fragment stał się jednym z najczęściej cytowanych w kontekście Kapuścińskiego i pamięci miejsca.

Podróże z Herodotem — Pińsk jako metafora

W Podróżach z Herodotem wielokulturowość dzieciństwa pojawia się jako korzeń reporterskiego powołania. Herodot — pierwszy historyk, który wyruszał w teren, by opisywać obce ludy — jest dla Kapuścińskiego bliski właśnie dlatego, że sam wychował się na pograniczu.

„Zawsze szukałem swojego domu — szukałem Pińska"

Ten cytat, powtarzany w różnych wywiadach, streszcza coś istotnego: Pińsk był dla Kapuścińskiego nie tylko miejscem urodzenia, ale symbolem pierwszego świata, który zniknął. Ucieczka z 1941 roku, wymazanie żydowskiej społeczności przez Niemców, powojenne zmiany granic — Pińsk jego dzieciństwa przestał istnieć. Reporter szukał go przez resztę życia w innych miejscach i innych ludziach.

Pińsk dziś

Pińsk leży dziś w obwodzie brzeskim Białorusi, nad rzeką Piną i Prypecią. Miasto liczy około 130 tysięcy mieszkańców. Po II wojnie światowej przedwojenna wielokulturowość Polesia — Polacy wysiedleni, społeczność żydowska wymordowana — przestała istnieć.

Pamięć o Kapuścińskim w Pińsku jest obecna, choć stopniowo zanika. O tym procesie pisze artykuł Białoruś — Pińsk Kapuścińskiego powoli odchodzi w niepamięć.

Czytaj więcej o Pińsku i dzieciństwie Kapuścińskiego

• Pińsk — miasto rodzinne — historia miasta i kontekst historyczny
• Z Pińska na koniec świata — droga reportera od Polesia do świata
• Zawsze szukałem swojego domu — szukałem Pińska — wywiad i wspomnienia
• Relacja z pobytu w Pińsku — reportaż z wizyty
• Na stacji w Brześciu — pogranicze wschodnie w twórczości
• Białoruś: Pińsk odchodzi w niepamięć — pamięć o reporterze w miejscu urodzenia

📖 Zobacz też: Ciekawostki o Kapuścińskim · Ile języków znał? · Kontrowersje

źródło: kapuscinski.info